Ekim 2025, Kaliforniya ve Oregon eyaletlerini kapsayan Klamath Nehri havzasındaki dev bir projenin birinci yıl dönümü anlamına geliyor. Tam bir yıl önce, bölge tarihinde eşi benzeri görülmemiş bir kararla dört büyük baraj yıkıldı.
Bu devasa yıkım projesi, bir asırdan uzun süredir nehir ekosistemine ve yörede yaşayan yerli kabile topluluklarına derin yaralar açan sorunları nihayet çözmeyi amaçlıyordu. Barajlar ortadan kalktıktan sonra, Klamath Nehri havzasının gösterdiği iyileşme, doğanın kendini onarma gücüne dair dramatik bir kanıtı.
Klamath Barajları, inşa edildikleri günden itibaren yerel çevreye büyük zararlar veriyordu. Nehir havzası, ölümcül balık hastalıklarının üreme merkezi haline gelmiş, bölgenin somon popülasyonlarını neredeyse yok etme noktasına getirmişti. Her yaz, Florida sahillerini aratmayan zehirli alglerin aşırı çoğalmasıyla nehir kullanıcıları için tehlikeli bir ortam oluştu. Özellikle Klamath Chinook somonu popülasyonu, bir zamanlar bölge ekonomisinin temeli olmasına rağmen, yok olmanın eşiğine gelmişti.
Balık popülasyonlarının tam olarak eski gücüne kavuşması için daha önlerinde uzun bir yol olsa da, bilim insanları ve çevreciler son bir yılın sonuçlarından oldukça umutlu. Barajların yarattığı setlerin ortadan kalkmasıyla, somon balıkları nehrin yukarısındaki tarihi üreme alanlarına yeniden ulaşmaya başladı. Yani toplamda 640 kilometreden fazla yaşam alanı, özgürce akan su, yemyeşil bitki örtüsü ve balıklarla dolu bir cennete dönüşerek canlanıyor. Zehirli alg oluşumlarında gözle görülür bir düşüş yaşandı ve kanocular, bir asırdan sonra ilk kez nehrin tüm uzunluğunu kesintisiz bir macera rotası olarak kullanmak için bölgeye geri dönüyor.
Somon katliamından zafer anlaşmasına: 20 yıllık mücadele
Klamath barajlarının kaldırılması için verilen mücadele, Çin’deki Üç Boğaz Barajı gibi küresel projelerin yol açtığı tartışmalardan farksızdı. Kaldırma çabaları, yerel Klamath Nehri kabile topluluklarının geçim kaynağı olan somon popülasyonunun azalmasına bir tepki olarak, yirmi yıldan uzun bir süre önce başlamıştı.
Mücadelenin en önemli katalizörü, 2002 Klamath Nehri balık katliamı oldu. O yıl, nehirde 65.000’den fazla somon balığı ölü bulundu. Hukuk uzmanlarının ve yerel kabilelerin tüm uyarılarına rağmen, Islah Bürosu sulama amacıyla su akışını farklı bir yöne çevirmiş, bu da somonların hayatta kalamayacağı kadar düşük su seviyeleriyle sonuçlanmıştı.
Bu felaket, balıkçılığa bağımlı yerel halk ve ticari balıkçılar için yıkıcı bir darbe oldu. Bunun üzerine başlayan “Somonları Eve Getir” kampanyası, uzun yıllar süren protestolara ve davalara yol açtı. Sonunda 2016 yılında, kabileler, Kaliforniya ve Oregon eyaletleri ile barajın sahibi PacifiCorp şirketi arasında kaldırma anlaşması sağlandı. Projenin nihai federal onayı 2022’de geldi ve yıkım süreci 2023’te başlayıp Ekim 2024’te tamamlandı.
Kaldırılan hidroelektrik barajlarının olumlu etkisi anında görüldü. Balıklar nehre daha erken döndü ve nehir sisteminde eskisinden çok daha uzağa göç etmeye başladı. Bunun en önemli nedeni, barajların su sıcaklığını doğal olmayan bir şekilde yükseltmesiydi. Barajların kaldırılmasıyla su sıcaklığı düştü ve somonların doğal mevsimsel göç döngüsüne daha uygun bir ortam oluştu. Yıkımın hemen ardından kısa bir süre içinde, 7.000’den fazla Chinook somonu nehir yukarısına yüzerek, barajların inşa edildiği günden beri ulaşamadıkları bölgelere geri dönmeyi başardı.
Bilimsel izleme tehlikede
Bilim insanları, Klamath barajlarının kaldırılmasının ekosistem üzerindeki tüm olumlu etkilerini yakından izlemeye devam ediyor. Gelecekte benzer projeler için hayati dersler çıkarılmasını sağlayacak olan bu izleme süreci, ne yazık ki beklenmedik bir engelle karşılaştı.
ABD’deki uzay bilimini bile etkileyen federal fon kesintilerinin bir sonucu olarak, İçişleri Bakanlığı, ekosistemi koruma ve hasarlı alanları onarma hedefiyle çalışan kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan CalTrout’a sağladığı fonu durdurdu. Bu fon kaybı, Klamath Nehri havzasının bilimsel veri toplama ve izleme çalışmalarında şimdiden büyük sorunlar yaratıyor.
Şimdilik CalTrout, sadece yapılan bağışları kullanarak incelemelerini sürdürüyor. Amaçları, baraj kaldırma çalışmalarının uzun vadeli faydalarını anlamaya devam edebilmek ve bu başarı hikayesini gelecek nesillere aktarabilmek.
