MELTEM GÜNEŞ / ANKARA – Yapılan son çalışmalar, zeytin üretiminde iklimsel faktörlerin, özellikle sıcaklık ve yağış miktarının belirleyici bir rol oynadığını ortaya koyuyor. Aşırı sıcaklıklar ve soğuk hava dalgaları, zeytin verimi ve kalitesini olumsuz yönde etkileyebiliyor.
Gelecekteki iklim projeksiyonları, zeytin ağaçları gibi çok yıllık bitkilerin su kaynaklarının azalması, fizyolojik süreçlerin bozulması ve fenolojik evrelerin kayması gibi sorunlarla karşılaşabileceğini gösteriyor. Bu durum, nihai ürünün verimliliği ve kalitesinde önemli düşüşlere sebep olabilir.
Özellikle Akdeniz iklim kuşağında yaygın olarak yetiştirilen zeytin türleri, sıcaklık artışları ve buharlaşma oranlarındaki yükseliş yüzünden büyüme mevsiminde uzama, çiçeklenme döneminde kayma ve meyve olgunlaşmasında hızlanma gibi durumlarla karşılaşmaktadır. Bu değişiklikler, hasat zamanlamasını etkileyerek ürünün olgunluk düzeyini ve dolayısıyla kalite özelliklerini olumsuz etkileyebilir. Tüm bu olumsuzluklar, meyve gelişimini ve zeytinyağının kimyasal bileşimini etkileyerek kalite parametrelerinde sapmalara yol açabilir.
Türkiye’nin zeytinyağı üretimindeki payı, son 35 yıl içinde %5.5’ten %13’e yükseldi. 1990 yılında dünya genelinde zeytinyağı üretimi 1.4 milyon ton iken, 2021’de bu rakam 3.5 milyon tona ulaşmış; ardından 2023’te 2.5 milyon ton seviyesine düşmüştür. 2024-2025 döneminde ise üretim tekrar 3.4 milyon ton seviyesine çıkması bekleniyor. İspanya, zeytinyağı üretiminde lider konumunu korumakla birlikte, son 35 yılda oransal payını %44’ten %38’e düşürdü. İtalya, 1990’dan beri 300-500 bin ton arasında istikrarlı bir üretim sergileyerek ikinci sırada yer alıyor. Yunanistan ise 200-400 bin ton arasında dalgalanıyor. Türkiye, 200-400 bin ton kapasitesiyle AB dışındaki en büyük zeytinyağı üreticisi olarak öne çıkıyor.
Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM), zeytin çeşitlerinin iklim değişikliğine uyum haritasını oluşturdu. Bu harita, üreticilerin hangi bölgelerde hangi çeşitleri yetiştirmeleri gerektiğine dair önemli bilgiler sunuyor. Türkiye’deki tescilli zeytin çeşitleri, kuraklığa dayanıklılık seviyelerine göre üç ana gruba ayrılıyor:
1. Kuraklığa Dayanıklı Çeşitler: Butko, Çekişte, Memecik, Sarı Yaprak, Kara Yaprak, Kiraz, Girit, Satı.
2. Kuraklığa Orta Düzey Dayanıklı Çeşitler: Domat, Ödemiş Eşek, Tekirdağ Çizmelik, Sarı Ulak, Erdek Yağlık.
3. Kuraklığa Hassas Çeşitler: Gemlik, Görvele, Ayvalık, Sinop No:2, İzmir Sofralık, Marentelli, Samanlı.
İklim değişikliğinin zeytinyağı kalitesine etkisi, üreticilerin gelecekte alacakları kararlar üzerinde önemli bir etki yaratacak gibi görünüyor.
